Het diner op toneel: een spannend partijtje gemengd dubbel

Of hij even kon laten vallen dat Wuivend graan na de zomer zes weken in het DeLaMar staat, zegt Kees Hulst (1952) bij ontvangst in zijn tuin van wat vermoedelijk het grappigste huis van Amsterdam-Oost is (pannenkoekenhuisje, zegt Hulst). Verzoekje van de theaterproducent. De succesvoorstelling van Wim T. Schippers wordt hernomen en Hulst stapt opnieuw in de keurige schoenen van NSKAGW-voorzitter Johan de Bruyn, net als in 2007. Bij deze heeft hij zich van zijn taak gekweten.

Zijn huis aan het water heeft een beneden, een boven en daarboven nóg een boven, maar we blijven op tuinniveau, in de knutselkamer van zijn – inmiddels uithuizige – zoons, tevens strijkkamer en werkplek. Er staat een piano, er is een aanrecht, ergens hangt een poster van een andere Schippers-productie waarin Hulst ooit stond. Op tafel ligt het script van Alles is familie, Joram Lürsens vervolg op de mozaïekfilm Alles is liefde. Hulst speelt een in scheiding liggende huisvader, de opnamen zijn in volle gang.

Dat het zo’n ongelooflijk fijn cluppie is, waarmee hij onderweg is, zegt Hulst. Dat dat de lange tournee draaglijk en genoeglijk maakt. Dit gaat niet meer over de film, maar over de voorstelling waarmee hij sinds half februari door het land reist: de toneelbewerking van Herman Kochs bestseller Het diner, verscript en geregisseerd door Kees Prins. Samen met Porgy Franssen, Renee Fokker, Lies Vischedijk en Evert van der Meulen reist hij van Roosendaal naar Stadskanaal. 92 speelbeurten heeft de tournee, een aantal dat niet ongebruikelijk is bij commerciële theaterproducenten, niettemin is het heftig voor de acteurs. Hulst: “Het ergste vind ik dat ik die maanden zelf geen voorstellingen zie, ik sta vijf avonden per week op het toneel.” Hulst speelt het personage Paul Lohman, een op het oog normale, afgekeurde geschiedenisleraar, die bij nadere beschouwing niet geheel coherent blijkt te zijn. Er zit iets ongecontroleerd gewelddadigs in de man, iets psychopathisch. Tijdens de avond die Het diner beslaat, gaan Paul en zijn vrouw Clair (Fokker) eten met Pauls broer Serge (Franssen) en diens vrouw Babette (Vischedijk) om te praten over de moord die hun beide zonen hebben gepleegd, een misdrijf dat door de politie niet is opgehelderd. De grote vraag is: moeten ze hun kinderen aangeven?

Zijn eigen personage was het grootste knelpunt van de toneelbewerking, vertelt Hulst. “Het boek is geschreven vanuit Pauls point of view. Pas gaandeweg ontdekt de lezer dat zijn voorstelling van zaken op z’n zachtst gezegd nogal gekleurd is. Op toneel kom je niet ver met zo’n monologue interieur. Maar op het moment dat je die innervoice gaat ‘veruiten’ ben je je dubbele laag kwijt.” Over de oplossing van dat probleem is veel gepraat. Al in een vroeg stadium werden de acteurs bij de bewerking van het boek betrokken. Anderhalf jaar schreef Kees Prins aan het script. De versie die er bij de première lag was 7.3, aldus Hulst. Volgens hem kun je veel over de bewerking zeggen – wat ook is gedaan, de commentaren in de pers waren niet altijd positief – maar hij is tevreden met het stuk dat er ligt. “Ik vind dat bij een boekbewerking de voorstelling beter moet zijn dan het boek. Met Tirza naar Arnon Grunbergs roman is dat destijds gelukt. Bij Het diner doet de kracht van de voorstelling alle recht aan het boek. Kees Prins en Herman Koch kennen elkaar goed door hun gezamenlijke Jiskefet-verleden. Met de kennis die Kees van Herman had, heeft hij het script geschreven. Herman heeft bijvoorbeeld een voorliefde voor Pulp Fiction-achtige films. Die uitvergroting, dat uittillen boven een realistisch niveau, wilde Kees ook op toneel, maar wel met behoud van de onaangename karakters van de twee echtparen. In het stuk is een deel van Pauls gedachten omgezet in dialogen zodat de personages van Renee en Lies meer tekst hebben. In het boek komen die nauwelijks uit de verf, zodat er voor Renee en Lies weinig te spelen viel. Door die ingreep is de toneel-Claire vileiner dan de boek-Claire. Waar ze in het oorspronkelijke verhaal een beetje mysterieus type is, voornamelijk loyaal aan haar man, probeert ze hem nu vanaf het begin, als een soort Yoko Ono-achtige Mephisto, te sturen in de richting waar ze hem hebben wil.”

Het gaat erom, zegt Hulst, dat een voorstelling spannend is, dat het publiek niet naar een stel dooie houten klazen zit te kijken. “We hadden er een raamvertelling van kunnen maken,  waarin ik uit de scènes stap en onderonsjes heb met het publiek, maar dat zou de andere acteurs degraderen tot zetstukken in de voorstelling. We hadden er ook een rechtbankdrama van kunnen maken, waarin het verhaal recapitulerend wordt verteld, dat was misschien een interessante vorm geweest, maar uiteindelijk is dit het geworden: een spannend toneelstuk met veel dialoog. Als acteurs krijgen we niets cadeau. Het is een gigantische hoeveelheid tekst, anderhalf uur lang moeten we alle ballen in de lucht houden. Dit is geen Tsjechov, waarbij je onderuit kunt zakken omdat het drama er toch al hangt, iedere zin moet de zaal in gesmashed worden om de energie erin te houden. Een heerlijk partijtje gemengd dubbel, is het. En het publiek is enthousiast. Theaterdirecteuren staan de mensen af te luisteren als ze het theater verlaten om ons vervolgens kond te doen van de bevindingen bij de uitgang – dan horen we goede dingen. De problematiek van de voorstelling – hoe ver ga je als ouder om je kind te beschermen – vinden mensen interessant.”

Hulsts Paul Lohman is een moreel verwerpelijk type zoals ook Jörgen Hofmeester in Tirza dat was, de rol die hem de Louis d’Or bezorgde. Toeval? “Toneel heeft de functie grenzen op te rekken, maatschappelijke inzichten te geven,” zegt Hulst. “Noem het het doortochten van de geestelijke vermogens. De personages die ik het liefst speel zijn altijd bezig de grens van het betamelijke op te zoeken.”

Het diner, Hummelinck Stuurman. 13-30/6 DeLaMar.
Wuivend graan, Hummelinck Stuurman. 18/9-27/10 DeLaMar.
Alles is familie, vanaf 22/11 in de bioscoop.