De katten van Fiep

Eigenlijk zou de bezoeker van De katten van Fiep van tevoren Fiep in vogelvlucht (2010) moeten lezen. In dit mooi vormgegeven overzichtswerk verzamelde Gioia Smid, kunsthistoricus en conservator van de tekeningen van Fiep Westendorp (1916-2004), de hoogtepunten uit het werk van de enige Nederlandse illustratrice die ooit werd onderscheiden met het Oeuvre-Penseel. Bij elke illustratie schreef ze een toelichting: over de inspiratie die Westendorp opdeed bij Klee, Matisse en Miró; over de verschillende perspectivische standpunten die ze soms in één tekening combineerde; over haar gretige gebruik van dekwit. Een onnadrukkelijke cursus kijken is het. Dat theekopje op de leuning van de Arne Jacobsen-stoel waarin Jip zit, staat er alleen om af te leiden van de malle houding van zijn armpje. De witte lijnen op de originelen voor het omslag van de Pim-en-Pomnibus zijn aangebracht door de lithograaf om kleurgescheiden films te kunnen maken. Het personage Joris Kabeltje is met z’n rommelige haar en blosjes op zijn wangen een voorstudie van Pluk. En die ovalen kattenkoppies en korte staartjes, dat is dus typisch Fiep. Het is informatie die de blik stuurt, die je even anders, béter, laat kijken naar de beroemde illustraties. Jammer dan ook dat de onderschriften in de tentoonstelling in het Kattenkabinet aan de Herengracht ontbreken. ‘In een museum nemen mensen niet de tijd om teksten uitvoerig te lezen,’ licht Smid desgevraagd toe. Daarnaast speelde ruimtegebrek een rol; de beeldonderschriften moesten ook in het Engels worden geplaatst. Gelukkig is Fiep in vogelvlucht in de museumwinkel bij de ingang te koop. En in juni verschijnt Kattenalmanak, opnieuw samengesteld door Gioia Smid en geheel toegespitst op Westendorps kattentekeningen.

Voor het Kattenkabinet selecteerde Smid er zo’n 150 uit de ruim duizend kattentekeningen die Westendorp tijdens haar zestigjarige loopbaan maakte. Bij Mies Bouhuys’ verhalen en versjes over de katten Pim en Pom vormen de dieren (gemodelleerd naar Bouhuys’ eigen katten) de spil van de illustraties. Maar ook op de tekeningen van Jip en Janneke duikt poes Siep vaak op – veel vaker dan Annie M.G. Schmidt haar in de verhalen liet figureren. Voor kattenliefhebster Westendorp vormde de poes een mooie bladvulling, bovendien zorgde Siepie voor een extra komische noot. Die poezenhumor zie je ook terug op de full color omslagtekeningen die Westendorp vanaf begin jaren tachtig voor kleuterblad Bobo maakte. Naast twee kinderen die indiaantje spelen, plaatste ze een kat met een tooi op zijn kop. En een jochie in riddertenue tovert met een elegante hoed zijn poes om tot jonkvrouw.

Eerder maakte Westendorp op verzoek van Bobo een nieuwe reeks kleurentekeningen van de oorspronkelijk zwart-witte Jip en Janneke. Een hele toer. Uiteindelijk vond ze een vorm waarin ze de platte, zwarte silhouetten van de twee kinderen en hun huisdieren behield, terwijl ze hen in een gekleurde omgeving plaatste. Een spannende combinatie van zwart-wit en kleur en van twee- en driedimensionaal. Het kattenkabinet laat de ontwikkeling mooi zien: van de slungelige Jip (toen nog in hansopje) en Janneke voor de kinderpagina in Het Parool begin jaren vijftig toen de verhaaltjes nog bedoeld waren voor beginnende lezers en Westendorp de kinderen daarom het uiterlijk van zes-, zevenjarigen gaf, tot de compacte figuurtjes toen de verhalen tot voorleesboeken voor kleuters waren gebundeld.

De katten van Fiep richt zich op een volwassen publiek, maar de tekeningen hangen laag genoeg voor basisschoolkinderen. Voor hen draaien er animaties van Pim en Pom, die na Westendorps dood door de Fiep Westendorp Foundation zijn geïnitieerd. Op dit moment wordt er gewerkt aan een film die najaar 2013 in de bioscoop moet draaien. Aardig detail: je hoort de katten praten, maar ziet geen mondjes bewegen, die hebben ze bij Westendorp immers niet.
Rest de vraag waarom Carl Hollander Minoes (1970) illustreerde, Schmidts ultieme kattenboek. Niet omdat Hollander dat niet mooi heeft gedaan, maar omdat je zou verwachten dat juist een kattenliefhebster als Westendorp voor deze tekeningen zou worden gevraagd.

De katten van Fiep is t/m 25 augustus te zien in Het Kattenkabinet. www.kattenkabinet.nl
Fiep in vogelvlucht, samengesteld door Gioia Smid. Querido, € 22,95