Leren lezen met Dr. Seuss

Het begin van de carrière van kinderboekenschrijver en tekenaar Dr. Seuss (pseudoniem voor Theodor Seuss Geisel, 1904-1991) doet denken aan dat van Harry Potter-schrijfster J.K. Rowling. Volgens het ene gerucht werd zijn debuut And to think that I saw it on Mulberry Street (1937) afgewezen door 27 uitgeverijen, volgens het andere door 43. De argumenten waarmee de uitgevers het nonsensicale verhaal op rijm weigerden, waren steeds dezelfde: rijm verkocht niet, fantasie verkocht niet, het karakter van het lezende kind zou er geen spat beter van worden. De achtentwintigste – of vierenveertigste – uitgever was geen zakenman en wist weinig van kinderboeken. Hij vond Mulberry Street gewoon een leuk boek en bood de schrijver een contract aan.

De rest is geschiedenis. Gedurende zijn leven publiceerde de Amerikaanse Dr. Seuss 46 kinderboeken waarvan er wereldwijd ruim tweehonderd miljoen zijn verkocht. Vanaf het begin kenden de boeken die raadselachtige kwaliteit, die zowel aanslaat bij kinderen als hun ouders. Twee van zijn prentenboeken, waaronder Oh, the Places You’ll Go (1990, in Nederland vertaald als Op de wonderlijkste plaatsen), domineerden wekenlang de New York Times-bestsellerlijst voor volwassenen. Zijn veelzijdige creativiteit werd overstelpt met prijzen, waaronder twee Academy Awards, een Emmy Award, een Peabody Award en de Pulitzer Prize.

De figuren kwamen vaak al ‘doodelend’ tot stand, vertelde Dr. Seuss ooit in een interview. Als ze elkaar begonnen te bijten, werd het een leuk boek. Zijn toewijding was groot, zijn zelfspot nog groter. Op de vraag of zijn personages altijd bij hem waren, antwoordde hij: ‘’Well, I hope not… If I were invited to a dinner party with my characters, I wouldn’t show up.’

Het geheim van zijn succes legde Dr. Seuss graag op straat. Wie wilde weten waar hij zijn ideeën vandaan haalde, kreeg te horen dat ze uit een klein Zwitsers plaatsje kwamen dat hij iedere zomer bezocht om zijn koekoeksklok te laten repareren. ‘While the cuckoo is in the hospital, I wander around and talk to the people in the streets. They are very strange people, and I get my ideas from them.’

Het bekendste boek is waarschijnlijk The Cat in the Hat (1957, in Nederland vertaald als De kat met de hoed), dat slechts 223 verschillende woorden bevatte en van revolutionaire betekenis was voor beginnende lezers; door Dr. Seuss werd leren lezen plotseling léuk. Met een gelimiteerd aantal woorden, realiseerde hij een ongelimiteerde dosis humor. Geisel, die zelf geen kinderen had (‘You make ’em – I amuse them’), wist als geen ander hoe hij kinderen aan het lachen kon maken. Zijn knotsgekke verhalen staan vol absurdistische opsommingen en geestige overdrijvingen en zijn geïllustreerd met tijdloze tekeningen van balorige fantasiebeesten. Z’n grote verbeeldingskracht en voorkeur voor het onzinnige betekenen overigens niet dat zijn verhalen nergens over gaan. Alleen bekeek Dr. Seuss de wereld door het verkeerde eind van een telescoop, waardoor grote thema’s als discriminatie, milieuvervuiling en totalitarisme ‘verstopt’ werden onder een fijnzinnig laagje flauwekul. ‘Dr. Seuss,’ zei zijn collega Maurice Sendak van het beroemde prentenboek Max en de Maximonsters, ‘was serious about not being “serious”.’

In september is het twintig jaar geleden dat Theodor Seuss Geisel stierf. In eigen land is hij allerminst vergeten. Met het begin van het nieuwe schooljaar zullen duizenden Amerikaanse kinderen het plezier van lezen ontdekken aan de hand van zijn verhalen voor aanvangende lezers. In het Nederlandse leesonderwijs heeft zijn werk nooit die status verworven. Niet in de jaren zeventig, toen een groot aantal van zijn titels hier in druk verscheen, en ook niet toen uitgeverij Gottmer in 2004 tot nieuwe uitgaven van de boeken besloot. Dat de subversieve verhalen over rotzooitrappende katten en zorgzame olifanten te Amerikaans zouden zijn, lijkt geen voor de hand liggende verklaring; de thematiek van Dr. Seuss ontstijgt land- en taalgrenzen. Aan de Nederlandse vertalingen – aanvankelijk van Katja en Kees Stip, tegenwoordig van Bette Westera – kan het evenmin liggen; die blinken uit in knappe woordspeligheid.

Misschien komt het doordat de boeken verschijnen bij een algemene uitgeverij en niet bij een educatieve, zoals Zwijsen of Malmberg, die met hun series voor beginnende lezers direct toegang tot het onderwijs hebben. Misschien ook doordat de boeken niet langs de strenge avi-lat zijn gelegd, het Nederlandse systeem dat het moeilijkheidsniveau van een boek bepaalt. Afhankelijk van het stadium van leesontwikkeling krijgen schrijvers van avi-boeken restricties opgelegd wat betreft het aantal lettergrepen, interpunctie en woord- en zinslengte.

Over die beperkingen werd niet gesproken toen Gottmer Bette Westera in 2004 benaderde om een aantal Dr. Seuss-boeken opnieuw te vertalen. Gelukkig maar, zegt Westera. “Een schrijver als Dr. Seuss moet je naar de geest vertalen, niet naar de letter. Dat is geen kwestie van mogen, eerder van moeten. Allereerst zijn er de illustraties waar je je aan moet houden. Tekst en beeld zijn bij hem onlosmakelijk verbonden. Daarnaast spelen rijm, alliteratie, metrum en humor een grote rol. Die talige sfeer van gekkigheid heb ik als vertaler proberen te behouden. Voor mij is dat belangrijker dan de tekst inhoudelijk precies te volgen. Als ik me aan de avi-regels had moeten houden, zou dat ten koste van de kwaliteit van de vertaling zijn gegaan. Na afloop hebben we de teksten overigens wel langs de avi-lat gelegd en dat kwam nog best aardig uit.”

Dat de boeken geschikt zijn voor beginnende lezers was voor uitgeefster Melanie Lasance niet de belangrijkste reden om de uit druk geraakte boeken opnieuw uit te geven. “In Amerikaanse vakbladen zag ik hoe succesvol het werk van Dr. Seuss daar nog altijd is. Oh, the Places You’ll Go geldt in Amerika als cultboek, tieners krijgen het cadeau bij hun eindexamen. Een aantal titels kende ik nog uit de tijd dat mijn zoons klein waren, het waren hun lievelingsboeken. Nu lezen ze ze voor aan hun eigen kinderen. Ik heb geen cijfers, maar mijn indruk is dat ze in de jaren zeventig aardig zijn verkocht, je vond ze in ieder geval in iedere bibliotheek. De boeken zijn niet typisch Amerikaans, ze hebben iets anarchistisch. Ik had het idee dat ze hier ook opnieuw zouden kunnen aanslaan. Boekhandelaren vinden het inderdaad leuk dat Dr. Seuss weer verkrijgbaar is, maar het grote publiek heeft hem nog niet ontdekt. Waar dat aan ligt, weet ik niet. Misschien is het onwetendheid. Sinds wij de boeken opnieuw uitgeven is er nauwelijks over geschreven.”

Mede-eigenares van kinderboekhandel Helden & Boeven Marjoleine Wolf werkte net in de winkel toen de nieuwe Dr. Seuss-uitgaven verschenen. “Ik viel er meteen voor,” vertelt ze. “In eerste instantie vanwege het retro aspect, later vanwege de boeken zelf. Ze zijn heel fantasievol, maar er zit ook altijd een laag onder, het is compleet anders dan wat er verder verschijnt. Ik raad ze vaak aan aan klanten, daar komen altijd positieve reacties op. Voor mensen die op zoek zijn naar een boek voor beginnende lezers, is Dr. Seuss echt een cadeau, veel leuker dan avi-boekjes, die zijn zo saai. Tegenwoordig heb je natuurlijk Geronimo Stilton, misschien dat dat verklaart dat Dr. Seuss de afgelopen jaren nooit echt is opgepikt; Geronimo is ook voor beginnende lezers. Verder zijn de boeken niet te vergelijken. Dr. Seuss is veel absurdistischer. Na al die jaren is hij nog steeds niet gedateerd. De boeken zijn ook ongelooflijk goed vertaald. Als ik scholen bezoek die hun bibliotheek willen aanvullen, neem ik altijd een paar titels van Dr. Seuss mee, die gaan nooit mee terug. Ik denk dat er een veel groter publiek voor zijn werk zou kunnen zijn dan er nu is. Wat mij betreft is het tijd voor een revival van Dr. Seuss.”

Dr. Seuss, De kat met de hoed leeskoffer, Gottmer, 4 titels + werkboekje, € 16,95
Dr. Seuss, Op de wonderlijkste plaatsen, Gottmer, € 14,50