Young Adult-boeken

In boekhandel Van Rossum aan de Beethovenstraat staan boeken van Els Beerten, David Grossman, Steven Herrick, Yann Martel, Meg Rosoff, Jenny Valentine, Bret Easton Ellis, Mark Haddon, Floortje Zwigtman en Philip Pullman broederlijk naast elkaar.

Anderhalf jaar geleden won eigenares Beth Johnson op een boekhandelsbeurs een kast met adolescentenliteratuur, een initiatief van uitgeverij Lemniscaat om het gat tussen jeugdboeken en volwassenenliteratuur te dempen. Sindsdien hebben boeken voor lezers vanaf veertien, vijftien jaar bij Van Rossum hun eigen plek.

Wat de verhalen gemeen hebben zijn hun jonge hoofdpersonen. Of ze nu gepubliceerd zijn door kinderboekenuitgevers (Beerten, Valentine, Zwigtman) of door uitgeverijen voor volwassenen (Grossman, Martel, Ellis), de protagonisten zijn tieners, wiebelend op de drempel naar volwassenheid. Hun zoektocht naar hun identiteit voert langs onmogelijke verliefdheden, verwarrende vriendschappen en problemen die niet alleen henzelf maar ook de buitenwereld aangaan.

De ‘young adult literature’, zoals het uit de Angelsaksische wereld overgewaaide genre wel wordt genoemd, staat in de belangstelling, constateert Beth Johnson. “Op dit moment worden in Nederland veel boeken voor jongeren gepubliceerd. Lemniscaat begon een tijdje geleden de serie ‘Made in the USA’ met vertalingen van Amerikaanse young adult-boeken. Maar ook een uitgeverij als Mouria, die zich in eerste instantie op de volwassenenmarkt richt, brengt boeken voor de doelgroep, zoals Voor ik doodga van Jenny Downham.”

Vooral uit Engeland, Amerika en Scandinavië komt een stroom aan adolescentenliteratuur. “Ik kan nog steeds niet geloven hoeveel mazzel ik met mijn timing heb gehad,” zegt de Engelse schrijfster Jenny Valentine, die in 2007 debuteerde met de jongerenroman Op zoek naar Violet Park en daarmee veel aandacht genereerde. “Het genre is de afgelopen jaren geëxplodeerd.”

In Engeland is de young adult literature al langer een aparte categorie. Met gidsen als The Rough Guide to Books for Teenagers en The Ultimate Teen Book Guide worden boekhandelaren en bibliothecarissen geadviseerd welke titels uit de volwassenen- en jeugdliteratuur zij in hun young adult-kast kunnen plaatsen. Die kasten richten zich over het algemeen tot lezers tussen de twaalf en twintig jaar, maar bevinden zich vaak in de buurt van de kinderboeken.

Jammer, vindt Valentine. “Als vijftienjarige voel je je beledigd als je je eerst een weg door de Nijntjes moet banen om bij je eigen boeken te komen. Onlangs sprak ik een inkoper van boekhandelsketen Waterstone’s die me vertelde dat ze young adult bij de kinderboeken vandaan willen halen. Een goede beslissing – boeken die je als tiener leest kunnen heel bepalend zijn. Ik weet nog hoeveel indruk Salingers Franny and Zooey destijds op me maakte; voor het eerst begreep ik iets van empathie. Dat ik van buitenstaanders houd en graag verhalen over hen verzin, komt door dat boek. Als kind was ik een lezer en ook als tiener wist ik mijn weg te vinden naar verhalen die me aanspraken, hoewel young adult literature toen nog geen op zichzelf staand genre was. Maar dat geldt natuurlijk niet voor alle jongeren. Als je minder van lezen houdt, is het goed als jouw boeken op een duidelijke plek te vinden zijn.”

Met haar coming of age-debuut Hoe ik nu leef gaf de in Londen wonende Amerikaanse schrijfster Meg Rosoff de young adult literature in 2004 een nieuwe impuls. Het boek werd overladen met prijzen,waaronder de prestigieuze Guardian. In Amerika werden ruim 100.000 exemplaren verkocht, in Engeland zelfs 250.000. Sindsdien verschenen er verschillende jongerenromans van haar hand. “Als tiener las ik To Kill a Mockingbird en The Catcher in the Rye,” zegt Rosoff. “Die boeken waren natuurlijk gepubliceerd voor volwassenen, maar ze waren ook populair onder jongeren. Kinderboeken en literatuur voor volwassenen waren toen nog twee gescheiden werelden. Pas met Harry Potter en Mark Haddons Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht drongen boeken die oorspronkelijk voor jongeren waren geschreven door tot een volwassen publiek. Ik herinner me de opwinding die ontstond toen Philip Pullman in 2002 als eerste jeugdboekenschrijver de Whitbread Book of the Year Prize won. De laatste jaren zijn het auteurs als J.K. Rowling en Stephenie Meyer met haar Twighlight-serie die veel jongeren aan het lezen hebben gekregen. Nu uitgevers hebben ontdekt dat er met young adult geld te verdienen valt, is het genre een trend geworden. Toen ik zo’n zeven jaar geleden met schrijven begon had ik geen specifieke doelgroep voor ogen, en nog steeds schrijf ik niet speciaal voor jongeren. Eerder zie ik mezelf als een literaire auteur die over tieners schrijft. Had ik mijn boeken twintig jaar eerder geschreven dan waren ze waarschijnlijk voor volwassenen uitgebracht, maar het is de vraag of ik er dan net zo veel aandacht mee had gegenereerd.”

In Engeland worden Rosoffs boeken gebruikt in het literatuuronderwijs, in Nederland lijkt men nog niet zo ver. Op de meeste middelbare scholen zijn adolescentenromans niet toegestaan op de leeslijst.

“Veel docenten hebben een beperkte blik,” stelt Dik Zweekhorst, redacteur van het jeugdboekenfonds van uitgeverij Querido. “Ze zijn sterk gericht op de ‘echte’ literatuur en hebben weinig kennis van wat er tussen kinder- en volwassenenboek verschijnt. Terwijl juist het onderwijs baat zou kunnen hebben bij adolescentenliteratuur. Als je verplicht moet lezen, lees je vermoedelijk liever een verhaal dat aansluit bij je belevingswereld dan een literaire roman die ver van je af staat.”

Zweekhorst is niet bewust op zoek naar boeken voor jongvolwassenen, maar op beurzen in Frankfurt en Bologna merkt hij dat er veel belangstelling voor het genre bestaat en dat er hoge voorschotten voor worden betaald. Bovendien constateert hij dat de grenzen tussen boeken voor jongeren en volwassenen vervagen. “Een Engelse thriller over een tienermeisje werd aangeboden als jongerenroman maar is in Nederland aangekocht door Ambo/Anthos die het als literaire thriller voor volwassenen op de markt brengt. Andersom is De eenzaamheid van de priemgetallen van Paolo Giordano in Duitsland genomineerd voor de Deutscher Jugendliteraturpreis.”

Toen Querido zo’n vijftien jaar geleden een 15+-reeks begon – paperbacks met flappen van onder meer Cyrille Offermans, Anne Provoost, Jan Simoen, Marita de Sterck en Bart Moeyaert – werd in de pers gesneerd dat de uitgeverij een genre had verzonnen waar jongeren helemaal niet op zaten te wachten. “Dat klopte niet,” zegt Zweekhorst. “Wij zijn nooit zo doelgroepgericht bezig geweest. We hadden in die tijd gewoon een aantal auteurs die voor jongvolwassenen schreef en daarvoor zochten we een herkenbare vormgeving.”

Inmiddels staan de zaken er anders voor, vindt hij. De instelling van de Gouden Zoen in 1997 voor het beste boek voor lezers van twaalf tot zestien jaar heeft in zijn ogen bijgedragen aan het serieus nemen van het genre, ook al is het verkoopeffect van de prijs altijd bescheiden gebleven – veel kleiner dan bijvoorbeeld van de Gouden Griffel.

Twee jaar geleden werd de prijs echter voor het laatst uitgereikt bij gebrek aan draagvlak van pers, overheid en boekenvak. De laatste uitreiking had nog wel voor enige ophef gezorgd. De jury prees de vuistdikke roman van Aidan Chambers Dit is alles, maar zag af van bekroning omdat het boek te moeilijk zou zijn voor de doelgroep. Het leidde tot de discussie of de prijs niet ook boeken voor lezers ouder dan vijftien jaar bij de jurering moest betrekken.

Op dit moment is de gedachtevorming over een nieuwe prijs vrij ver gevorderd, zegt Gerlien van Dalen, directeur van Stichting Lezen. “Young adult-boeken kunnen jongeren aan het lezen houden, die anders zouden afhaken. Een prijs kan daarbij helpen. De insteek is nog dit jaar met een alternatief voor de Gouden Zoen te komen. Met betrokkenen uit verschillende disciplines praten we over twee prijzen: een vakjuryprijs en een publieksprijs. De eerste zal – maximaal – de komende drie jaar worden georganiseerd door het Nederlands Letterenfonds (ontstaan uit de fusie van het Fonds voor de Letteren en het Nederlands Literair Productie en Vertalingenfonds, JA) en heeft een soepele ondergrens. Op die manier kunnen ook kwalitatief hoogstaande boeken die niet voor de Gouden Griffel in aanmerking komen (tot en met twaalf jaar) bekroond worden. De publiekjuryprijs komt onder de hoede van Stichting Lezen en richt zich tot lezers vanaf vijftien jaar. Voor beide prijzen geldt dat in principe ook boeken die voor volwassenen zijn uitgegeven in aanmerking komen, zolang ze óók geschikt zijn voor een adolescentenpubliek.”

Met de nieuwe prijzen, een toenemend aantal young adult-boeken en het voornemen van onder meer boekhandelsketen Selexyz om jongerenromans een aparte plek in de winkel te geven, rest tieners slechts één ding: lezen.