Interview Ted van Lieshout

Dat de verschijning van zijn verzamelde gedichten samenvalt met de uitreiking van de Theo Thijssen-prijs is een gelukkig toeval, zegt Ted van Lieshout (1955) op het dakterras van zijn woning in de Amsterdamse binnenstad. Met bewuste planning heeft het niets te maken. Hij was dit jaar nu eenmaal vijfentwintig jaar dichter en die mijlpaal verdiende een bijzondere uitgave; het idee voor Hou van mij was er eerder dan het telefoontje uit Den Haag. Maar het komt wel mooi uit, dat boek en die oeuvreprijs, bijna tegelijk.

Er komt wel meer mooi uit.

Op zes oktober, aan de vooravond van de Kinderboekenweek, krijgt Van Lieshout een Zilveren Griffel voor het tel- en versjesprentenboek Spin op sokken (2008) dat hij samen met illustrator Sieb Posthuma maakte. De volgende dag begint de verkoop van Koekjes!, ook een coproductie met Posthuma, dat door de Stichting CPNB wordt uitgebracht als het Prentenboek van de Kinderboekenweek. In een oplage van 112.000 exemplaren ligt het straks in de winkel. Van Lieshout: “Misschien kom ik nu eindelijk in de top-10 van beste verkochte boeken.” Hij lacht er vrolijk bij. Hij vindt het leuk hoor, het circus dat de CPNB optuigt rond het boek, maar over het effect op de verkoop van de rest van zijn werk heeft hij weinig illusies. Volgend jaar staat er weer een andere schrijver in de schijnwerpers en is hij weer gewoon Ted van Lieshout, de tekenende dichter die mensen soms nog wel kennen van naam, maar meestal niet van zijn werk. Of de Theo Thijssen-prijs daar iets aan zal veranderen, weet hij niet. Maar hij is wel blij met de bekroning, en niet alleen vanwege de bijbehorende 60.000 euro. “Het betekent dat mijn oeuvre geaccepteerd is zoals het nu is. De noodzaak een nieuw kinderboek te maken is minder groot geworden, er is ruimte om na te denken over nieuwe projecten. Een boek voor volwassenen bijvoorbeeld – sommige onderwerpen laten zich niet vertellen vanuit een kinderlijk perspectief.”

De gedachte dat hij met z’n 53 jaar te jong zou zijn voor een oeuvreprijs, wuift hij weg. “Joke van Leeuwen kreeg de Theo Thijssen-prijs op haar vijftigste, Guus Kuijer was 47. Het is pas sinds Imme Dros dat de prijs een soort bejaardenprijs is geworden. Maar het gaat niet om leeftijd, het gaat om het werk. Bovendien,” voegt hij er gedecideerd aan toe: “Ik was echt aan de beurt.”

De feestrede bij de prijsuitreiking in het Letterkundig Museum in Den Haag op 24 september wordt uitgesproken door zijn Britse collega en vriend Aidan Chambers. Zelf heeft Van Lieshout z’n dankwoord al een tijdje klaar. Als hij de kans kreeg zou hij ook het juryrapport schrijven, grinnikt hij. Hij doet nu eenmaal het liefst alles zelf. Niet voor niets is hij de vormgever van zijn eigen werk. Van schrijven en dichten tot illustreren en typograferen – Ted van Lieshout is een creatieve duizendpoot die veel meer doet dan af en toe een boek toevoegen aan zijn gestaag uitdijende oeuvre. Hij is de schrijver van een fors aantal kinderboeken, waaronder het gelauwerde Gebr. (1996, Zilveren Zoen). Hij is de Gerrit Komrij van de kinderpoëzie, een bloemlezer die al verschillende bundels samenstelde. Onlangs nog verscheen Ik wil een naam van chocola, een ‘bookazineachtige’ uitgave die losjes aansluit bij het thema van de Kinderboekenweek: eten. Daarbij is Van Lieshout een kunstpaus die met zijn Papieren Musea en kunsttelboeken beeldende kunst toegankelijk probeert te maken voor kinderen. Vorige maand verscheen 1, na 3 en 4 het derde deel in een reeks die in samenwerking met het Rijksmuseum tot stand kwam. En last but not least: Van Lieshout is een vurig pleitbezorger van de belangen van kinderboekenschrijvers.

“Vroeger stuurde ik ingezonden brieven naar de krant als me iets hoog zat, maar die werden niet altijd geplaatst. Op mijn weblog bestaat dat probleem niet.” Op dat blog kan hij naar hartenlust zijn mening ventileren over zaken die hem niet aanstaan. Zo veroorzaakte hij een kleine rel met zijn protest tegen de veel te lage vergoeding voor opname in Komrij’s kinderpoëziebloemlezing.

Deze zomer sprong hij op de barricaden voor het verdwijnende modelcontract voor kinderboekenschrijvers en de plotseling opgeheven prijs voor het mooiste jeugdboek, de Gouden Zoen. Van Lieshout laat er geen gras over groeien. Samen met collega Hans Hagen heeft hij op 12 september een bijeenkomst belegd voor schrijvers en uitgevers in de Openbare Bibliotheek Amsterdam om de dialoog op gang te brengen. Daar wordt ook meteen het alternatief voor de Gouden Zoen uitgereikt: de Gouden Lijst.

“Als je in de positie bent om dingen voor je collega’s en jezelf te verbeteren, moet je dat doen,” vindt hij. “Dat kost veel tijd, maar dan schrijf ik maar een boek minder. Ik heb geen partner en geen kinderen. Er was een tijd dat ik het gevoel had nergens bij te horen. Dat veranderde toen mijn eerste boek verscheen. Ineens had ik er een familie bij, ik hoorde bij de kinderboekenwereld.”

In die wereld voelt hij zich thuis. Onder zijn lezers mogen zich dan veel volwassenen bevinden, hij schrijft wel degelijk voor kinderen. Ja, óók Zeer kleine liefde (1999, Nienke van Hichtumprijs), een genuanceerde, autobiografische dichtbundel over de pedofiele relatie die hij als kind had met een volwassen man. Samen met Gebr. en een deel van de gedichten uit Hou van mij biedt het een portret van zijn jeugd. Een jeugd die niet altijd even gladjes verliep. Op zevenjarige leeftijd verloor Van Lieshout zijn vader, vijftien jaar later stierf zijn broer. Als kind voelde hij zich anders dan andere kinderen, bijzonderder, zonder precies te weten waar dat in zat. Zijn homoseksualiteit ontdekte hij pas later.

Genoeg stof voor een loodzwaar oeuvre zou je denken, maar daar is niets van waar. Heftige thema’s worden door hem met lichtheid gebracht, zelfs als hij over de dood schrijft valt er nog wat te lachen. Een titel als Hou van mij is dan ook niet uitsluitend serieus bedoeld. “Natuurlijk wil ik dat er van me gehouden wordt. Ik denk dat kinderen zich in de titel zullen herkennen, die voelen dat ook zo. Maar er is ook een ironische laag, een uitdaging voor de lezer: koop dit boek, vind mijn gedichten mooi.”

Hij is blij dat zijn verzamelde poëzie nu verschijnt en niet pas als hij oud of dood is. “Ik heb het genoegen om zelf de selectie uit mijn werk te maken, de tekeningen uit te kiezen, achtergronden te geven. Mijn tekenstijl is in iedere bundel anders. Als iets mijn handschrift bepaalt dan is het veelzijdigheid, in Hou van mij kun je dat goed zien. Het boek betekent trouwens niet dat er geen nieuwe gedichten meer zullen verschijnen. Deze bundel toont dat er iets is afgerond, niet afgesloten.”

Hou van mij bood hem ook de gelegenheid zijn beeldsonnetten te publiceren. Gedichten die zijn opgebouwd volgens het principe van het sonnet, maar met plaatjes in plaats van woorden. “Als losse bundel waren die gedichten nooit verschenen,” constateert Van Lieshout. “Mensen kopen geen boek zonder woorden. Op deze manier vinden ze toch een publiek.”

En dat is precies waar hij al zijn hele schrijvende leven voor ijvert: gedichten bij de lezer krijgen. “Mensen roepen vaak dat ze niet van poëzie houden. Onzin. Ze denken aan hermetische gedichten, maar poëzie is veel meer dan dat. Daarom is het ook zo leuk om een bundel als Ik wil een naam van chocola samen te stellen. Daarin kun je een serieus vers naast een liedje zetten, een rijmpje naast een gedicht voor volwassenen. Poëzie is veel spannender dan proza: in een verhalenbundel zit je vast aan één vorm, aan één doelgroep. Poëzie is een dierentuin met allerlei soorten beesten. Een verhalenbundel is hooguit een apenrots met chimpansees en bavianen – een kameel zul je er niet tegenkomen.”

Van Ted van Lieshout verschijnen dit najaar de volgende titels:
Hou van mij, Leopold, € 29,90
Koekjes!, Stichting CPNB, € 5,-
Ik wil een naam van chocola, Querido, € 14,95
Gebr., Nieuw Amsterdam, € 12,50
1, Nieuw Amsterdam, € 12,50