Interview Kasper van Kooten

Vanaf het omslag van Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel vaart de lezer een reusachtig schip tegemoet. De duidelijke contouren roepen de grafische affiches van A.M. Cassandre in herinnering; de hoge vertekende scheepsboegen die hij in de jaren vijftig ontwierp voor de Holland Amerika Lijn. Rechts voor het schip staat een onbekende man – Jackie Fontanel? – in ouderwets schipperstenue: zwarte pet, zeemansjas met dubbele rij knopen. Het theateraffiche voor de gelijknamige voorstelling is vrijwel identiek aan het boekomslag maar hier is het Kasper van Kooten zelf die voor de scheepsboeg poseert. De pet is verruild voor een hoed, de jas voor een maatkostuum – een klassieke dandy in optima forma.
Het is een opvallend beeld, die rode boot met de gestileerde zwart-witte figuur ervoor. Van Kooten (1971) is er blij mee, zegt hij op een nazomermiddag in het café van het Muziekgebouw aan ’t IJ. ‘Een goede vriend van me, de grafisch ontwerper Frithjof Kalf, kwam ermee en het was meteen in de roos.’
Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel is een bijzonder duoproject: de voorstelling is gebaseerd op het boek, maar het boek begon Van Kooten pas te schrijven toen hij had bedacht dat hij een voorstelling wilde maken met een persoonlijker karakter dan het publiek van hem gewend was. Hij had Daar werd wat groots verricht van Diederik van Vleuten gezien, een programma waarin Van Vleuten de geschiedenis van zijn Indische oudoom omwerkte tot muzikaal, documentaireachtig cabaret, een biografie op toneel. Van Kooten: ‘Ik ontdekte dat ik het meeste voel bij een persoonlijk verhaal, zoals Diederik dat in zijn voorstelling vertelde. De vraag of alles letterlijk zo gebeurd was interesseerde me niet, ik liet me meeslepen door het verhaal.’

Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel is gebaseerd op het leven van Van Kootens overleden opa van moeders kant. Begin jaren twintig voer hij als scheepsbediende op de Holland Amerika Lijn naar New York, waar hij onder de indruk raakte van jazz en theater. Het is zijn avontuurlijke levensverhaal dat Van Kooten in gefictionaliseerde vorm vertelt in het boek. Hij gaf zijn opa een kleinzoon die net als hijzelf in Amsterdam naar de toneelschool ging en in een tijd van house en grunge hunkerde naar het variété uit het interbellum, maar doopte hem Klaas Kits. Van Kooten: ‘Vanaf het begin was voor mij duidelijk dat het boek fictie moest worden, die vrijheid had ik nodig op papier. Alles moest nog kunnen gebeuren. Het bood mij de mogelijkheid écht een roman te schrijven. Mensen moeten mij en mijn familie vanaf de eerste zin kunnen vergeten. Ik denk dat dat gelukt is. In de voorstelling krijgen de mensen foto’s te zien en muziek te horen, dat maakt het verhaal veel meer Kasper. Bovendien staat er “Kasper van Kooten” op het theaterkaartje en niet Klaas Kits, dat zegt genoeg.’ Een ‘waargebeurd verzinsel’ noemt hij zijn verhaal nu. Waar werkelijkheid overgaat in fictie, laat hij graag in het midden.

Je vader schrijft literaire non-fictie, je zus filmscenario’s, je moeder vertaalt en publiceerde onlangs haar mailwisseling met de vrouw van Remco Campert. Dacht je: nu moet ik ook maar eens een boek schrijven?
‘Nee, zo werkt dat niet. De interesse voor taal is me als kind met de paplepel ingegoten, maar dat de rest van m’n familie schrijft, was voor mij geen aanleiding om het dan ook maar te proberen. Het ging zo: in 2003 maakte ik mijn eerste soloprogramma Lijfspreuk. Na afloop van een optreden in het Amsterdamse theater Bellevue kwam er iemand naar me toe die zich voorstelde als Josje Kraamer, in die tijd redacteur bij uitgeverij Contact. Ze had die avond gezien dat ik verhalend cabaret maakte en vroeg me of ik er weleens over dacht om een boek te schrijven. Dat deed ik in die periode niet. Ik had een carrière als film- en tv-acteur, was drummer geweest bij Acda en De Munnik en probeerde iets op te bouwen in het theater, daar was mijn opleiding aan de theaterschool immers voor bedoeld geweest. Bovendien hadden we al iemand in de familie die boeken schreef, zei ik als grapje tegen haar. Maar Josje bleef komen. Naar m’n volgende programma, en dat daarna. Het ene seizoen maakte ik een solo, het volgende stond ik met een band op het toneel. Die afwisseling sprak en spreekt me nog steeds aan, maar op een gegeven moment ontdekte ik dat ik iets wilde maken waarover ik langer kon nadenken dan over een gebruikelijk theaterprogramma, iets anders dan een opeenstapeling van sketches en liedjes. Die behoefte had denk ik ook te maken met deze tijd. Volgens mij is er een kentering gaande in het cabaret. Het publiek is murw gebeukt door grove grappen, het heeft behoefte aan mooie verhalen. Bij mij ontstond het idee om de geschiedenis van een bijzonder iemand te vertellen. En hoe mooi zou het niet zijn als er tegelijk met de voorstelling een boek zou verschijnen waarin dat verhaal te lezen was? Ik heb Josje gebeld, die inmiddels redacteur bij Querido was, en gezegd: “Misschien is dit het moment om het over een boek te hebben.”

Je dacht niet: misschien kan ik dat wel helemaal niet, een boek schrijven?
‘Natuurlijk heeft die gedachte in het begin door mijn hoofd gespeeld, maar die zat me niet in de weg. Ik had een verhaal en voor mijzelf een reden om dat te vertellen. Dan werkt het verder net als bij een “gewone” show, op een gegeven moment moet-ie af zijn. Ik hou van die deadlines. Als kind al had ik een bijna hysterische behoefte om dingen zelf uit te vinden. Die drang is gebleven. Ik ben niet bang, het zit niet in me om bij alles te vraag te stellen of ik het wel kan en dat is prettig als je mijn werk doet. Ik lijkt daarin erg op mijn opa. Bovendien: je moet dingen ook gewoon proberen om te ontdekken of ze lukken.’

Je kwam uit bij het verhaal van je opa, de vader van je moeder. Waarom juist bij hem?
‘Mijn opa leefde van 1898 tot 1991 en was een echte levensgenieter. Hij kon prachtig vertellen over zijn leven als jonge man in dienst bij de Holland Amerika Lijn en zijn bezoekjes aan New York. De Cotton Club, The Savoy Ballroom, dat waren tenten in Harlem waar het op dat moment gebeurde, waar nieuwe muziek werd gespeeld, en mijn opa was daarbij. Als zevenjarige had ik al een nostalgisch verlangen naar die tijd. Dat gevoel werd versterkt toen ik begin jaren negentig in Amsterdam ging studeren. Ik was aangenomen op de Toneelschool, maar miste iedere vorm van inspiratie. Uit disco’s op het Rembrandtplein waaide de housemuziek je tegemoet, terwijl ik hunkerde naar de tijd van variété en zwarte jazz met grote live orkesten. Ik zat wel in het goede lichaam, maar leefde in de verkeerde tijd. Mijn opa leerde in New York artiesten kennen, die hij later, toen hij een leven aan wal leidde en de programmering voor het Palais de Danse in Scheveningen deed, naar Nederland haalde. In 1937 nodigde hij de zwarte jazzmuzikant Benny Carter uit. Er is een foto waarop mijn opa samen met Carter staat. Als klein jongetje was ik daar verschrikkelijk van onder de indruk; mijn opa met die donkere meneer! Tegelijkertijd is er zó weinig meer bekend dan dit. In het boek ben ik zijn levensverhaal gaan afmaken, gefictionaliseerd, omdat ik droomde hoe het gegaan kon zijn. In het boek gebeurt iets bijzonders: Jackie Fontanel, de sprookjesfiguur die een grote rol speelt, blijkt een mens van vlees en bloed te zijn. En dat merkt Klaas, de verteller in het boek, pas twintig jaar na de dood van zijn grootvader. In de voorstelling wil ik vooral het verhaal vertellen van mijn liefde voor entertainment en hoe die is ontstaan. M’n opa heeft z’n hele leven mensen willen vermaken. Ik heb altijd gedacht en gevoeld dat ik op een dag op een podium zou gaan staan om zijn dromen en ideeën met het publiek te delen. Ik ben niet in de wieg gelegd voor repertoiretoneel, wil m’n eigen dingen maken en de mensen op een waarachtige manier vermaken. Met een dansje, met een liedje, maar liever nog met een mooi verhaal. Dat is waarom ik zo van theater houd; het is de plek waar al die disciplines samenkomen. Mijn behoefte te entertainen is nauw verweven met het leven van mijn opa.’

Op het theateraffiche ga je gekleed als een man uit de tijd van je opa.
‘In de voorstelling wil ik de sfeer van de jaren voor de oorlog oproepen. De twintiger jaren in Amerika, oude jazzclubs in New York, die couleur locale. Dat kun je doen door de muziek van Duke Ellington te draaien, maar dat geeft een hoop gedoe met rechten en bovendien leek het me spannender om eigen liedjes te zingen. Ik ben teksten gaan schrijven die aansloten bij de sfeer uit die tijd, waarvoor de jongens van mijn band muziek hebben gecomponeerd in de stijl van de jaren twintig en dertig. Zeven liedjes zijn het geworden. Dat zijn er te weinig om een hele band voor mee op tournee te nemen, het zou de voorstelling veel te duur maken. Maar we hebben een oplossing bedacht: op bewegend filmmateriaal is de band nu op het podium aanwezig.’

Je vertelt een ‘waargebeurd verzinsel’ op toneel, toch word je voorstelling verkocht onder de noemer cabaret. Klopt dat wel?
‘Denk je dat andere cabaretiers zich geen dichterlijke vrijheden permitteren? Natuurlijk wel! Dat is ook het mooie. Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel is verhalend cabaret. De aanpak is cabaretesk, de uitvoering toneelmatig en ondertussen gaat het over variété. Ik houd ervan de randen op te zoeken, te kijken of het lukt om het publiek mee te krijgen in iets wat ze nog niet van me kennen.’

Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel, Kasper van Kooten. 29/11 t/m 3/12 premièreweek in De Kleine Komedie in Amsterdam. Tournee t/m 4 juni 2012. www.kaspervankooten.nl
Het gelijknamige boek verschijnt eind november bij uitgeverij Querido.