Interview Ruta Sepetys

De lerares op school had geen idee hoe ze haar naam moest uitspreken. “Wat ben jij?” vroeg ze op een toon alsof ze met een alien te maken had. “Ik ben Litouws,” antwoordde Ruta Sepetys. Haar Baltische afkomst werd het onderwerp van haar debuut Between Shades of Gray (Schaduwliefde, 2011), een Young Adult-roman over een tienermeisje dat met haar familie naar een van Stalins strafkampen in Siberië wordt gedeporteerd. Sepetys beschrijft de ontberingen, het geweld en de wreedheden van de Sovjetbewakers, maar ook de saamhorigheid en de enorme veerkracht van de gevangenen.

Sepetys’ vader werd in 1936 geboren als zoon van een Litouwse militair. Toen Stalin in 1940 de Baltische Staten binnenviel, alle militairen als staatsgevaarlijk op de executielijst zette en de intelligentsia naar werk- en strafkampen verbande, vluchtte het gezin het land uit. Ze brachten negen jaar door in Oostenrijkse en Duitse vluchtelingenkampen voor ze met behulp van Litouws-Amerikaanse ‘sponsors’ naar Amerika emigreerden. Achtergebleven verwanten verbrandden hun foto’s om de familiebanden uit te wissen. Een broer van Sepetys’ opa die er niet in slaagde werd naar een strafkamp gestuurd.

Between Shades of Gray werd uitgeroepen tot New York Times-bestseller en de rechten werden verkocht aan 28 landen, waaronder Litouwen. Nogal ironisch, noemt Sepetys (1967) dat laatste. “Ik word betaald om hun verhaal te vertellen.” Een verhaal over extreme honger en kou en twintig miljoen doden dat bij veel mensen niet bekend is, ontdekte ze. Het was een van de redenen waarom ze haar boek voor tieners en niet voor volwassenen schreef; via bibliotheken en scholen hoopt ze het onderwerp onder de aandacht te brengen. Een andere reden was dat veel van de overlevenden die ze in Litouwen sprak jong waren toen ze in Stalins straf- en werkkampen belandden. “Zij hadden niet alleen de fysieke kracht om de ontberingen te doorstaan, maar ook de energie en de wil om te overleven.” Een van hen was Irena, een vrouw die model zou komen te staan voor haar vijftienjarige hoofdpersoon Lina.

Sepetys werkte twintig jaar in de muziekindustrie voor ze durfde toe te geven aan haar schrijfdroom. Ze schreef een kinderboek in de stijl van Roald Dahl, wiens werk ze adoreerde – “als kind zei ik altijd dat ik met hem zou trouwen,” bekent ze met een lachje – en stuurde het op naar een agent in de veronderstelling dat hij een uitgever voor haar zou zoeken. Maar de agent vond het niets. Waar hij wel door geïntrigeerd was, waren de eerste vijf pagina’s van een tienerboek die Sepetys in een opwelling had bijgevoegd. Het begin van Between Shades of Gray.

Sepetys reisde naar Litouwen, legde via het genocide museum in Vilnius contact met overlevenden van de goelags, bracht 24 uur door in een voormalige staatsgevangenis waar voor studiedoeleinden de extremiteiten van het vroegere bewind werden gesimuleerd en ze er op beschamende wijze achterkwam dat als het erop aan kwam ze geen greintje moed bezat, sprak met historici en psychologen en schreef verder aan de eerste versie van haar debuut dat volgens haar eigen zeggen een soort Wuthering Heights maar dan nog veel donkerder was. Droog: “Iedereen ging dood.”

Ze is misschien wel meer een herschrijver dan een schrijver, zegt ze. “Ik denk niet eindeloos na voor ik een zin op papier zet, die luxe kan ik me met een fulltime baan niet permitteren. Schrijven doe ik in de ochtenduren voor m’n werk. Als inspiratie ontbreekt, typ ik achter elkaar ‘this is crap, nothing is coming’ tot de woorden gaan stromen.”

Sepetys: “In het begin waren de mensen in Litouwen achterdochtig. Ik was een Amerikaanse die beweerde een boek over hun geschiedenis te schrijven, maar had nog nooit een boek gepubliceerd en een uitgever had ik ook niet. Toen ze begonnen te praten, was dat op voorwaarde dat ik hun naam nooit zou noemen. Hun pijn en angst zijn rauw, Stalins schaduw hangt nog altijd over hun levens. Een vrouw die verpleegster was geweest, vertelde dat ze na een vrije dag in het ziekenhuis kwam en dat alle dokters en verplegers waren vermoord, de patiënten aan hun lot overlatend. Tijdens mijn onderzoek stuitte ik op een uitspraak van een overlevende die aan een bewaker had gevraagd waarom ze zoveel moeite deden om hen helemaal naar Siberië te brengen als ze hen daar toch lieten verhongeren. Hij antwoordde: Het gaat ons niet om jullie dood, het gaat om jullie pijn en lijden. Die werkelijkheid heb ik proberen te vangen in mijn boek.”

Schaduwliefde
Ruta Sepetys
Moon, € 17,95