Het Gouden Penseel 2011: het mooiste of het controversieelste?

Slechts één keer maakte de Penseeljury een uitzondering en daar was iedereen – publiek, collega’s, critici – het roerend mee eens: Dieter Schubert, Duitser van geboorte, woonde op het moment dat Monkie in 1987 het Gouden Penseel kreeg al tien jaar in Nederland. Aan onze Amsterdamse Rietveld Academie had hij zijn tekenopleiding voltooid en samen met zijn vrouw Ingrid maakte hij sinds 1980 succesvolle prentenboeken voor de Rotterdamse uitgeverij Lemniscaat. Zijn paspoort mocht Duits zijn, de Schuberts hoorden bij Nederland, zoveel was duidelijk.

Sinds dat ene uitstapje heeft de Penseeljury zich aan de reglementen gehouden. Jaar na jaar werd de Nederlandse illustratiekunst gevierd met een Nederlandse winnaar. Tot dit jaar. Onder voorzitterschap van Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes maakte de jury deze zomer bekend dat de drie Zilveren Penselen 2011 naar buitenlandse boeken gingen. En omdat de winnaar van goud tegenwoordig voortkomt uit het lijstje zilver wist de wereld: dit jaar is de hoofdprijs voor een maker van over de grens. De Vlaamse Vanessa Verstappen en de Franse illustratoren Blexbolex en Joëlle Jolivet waren de kanshebbers*. Voor Nederlandse tekenaars waren er slechts eervolle vermeldingen: Vlag & Wimpels voor voormalig Vrij Nederland-tekenaar Tjalling Houkema, Wendy Panders en de achttien Nederlandse illustratoren van Avonturen van Baron von Münchhausen.

Van eensgezindheid in het vak, zoals in 1987, was dit keer geen sprake. Verontwaardiging overheerste, te beginnen op het weblog van tekenaar, schrijver en ‘activist’ Ted van Lieshout, die zich afvroeg waarom de jury Nederlandse tekenaars het goud zo expliciet onthield. Verschillende vakgenoten sloten zich bij hem aan: was de Nederlandse oogst echt zo beroerd dat niemand zilver verdiende?

Het is niet de eerste keer dat de Penseeljury in opspraak komt. Twee jaar geleden besloot zij, eveneens onder juryvoorzitterschap van Wim Pijbes, wél goud en Vlag & Wimpels, maar géén Zilveren Penselen toe te kennen. Ook toen was er onbegrip.

Wat twee jaar geleden een vermoeden was, valt nu niet meer te ontkennen: meer dan op het bekronen van de mooiste boeken lijkt de jury uit op het door elkaar schudden van het kinderboekenveld. Met controversiële keuzes, met het overboord kieperen van reglementen – zaken die museumdirecteur Pijbes wel zijn toevertrouwd. Is het om serieus genomen te worden in de ‘echte’ kunstwereld? De grootste vraag blijft waarom de Stichting CPNB, verantwoordelijk voor de prijzen, ermee akkoord gaat. De wispelturigheid van de Pijbes-jury ondermijnt de prijs; dat zovelen aan de keuze van de jury twijfelen doet de penselen geen goed.

Nu is het zo dat iemand volgens de reglementen slechts drie jaar juryvoorzitter mag zijn. Grote kans dus dat het tij volgend jaar keert. Tenzij Pijbes dat reglement ook heeft aangepakt, natuurlijk.

* 28 september werd bekend dat Blexbolex met Seizoenen het Gouden Penseel heeft gewonnen.